Operacja bariatryczna to nie tylko zmiana fizjologiczna — to także praca nad nawykami, emocjami i relacjami z jedzeniem. Poniżej znajdziesz wskazówki, które pomogą Ci przygotować się psychologicznie do leczenia i utrzymać efekty po zabiegu.
Czy psychika ma związek z otyłością?
Tak — choć w każdym przypadku jej rola może być inna. Oprócz swojej zasadniczej funkcji fizjologicznej jedzenie pełni również funkcje psychologiczne:
- jedzenie jako nagroda
- jedzenie jako rozrywka i przyjemność
- jedzenie jako sposób radzenia sobie ze stresem
- jedzenie jako sposób okazywania miłości
Nie zawsze te funkcje prowadzą do otyłości, ale dla wielu osób z nadwagą jedzenie staje się w pewnym sensie „nałogiem” i istotnym problemem.
Poznaj swoje wyzwalacze
Zastanów się, czy pewne sytuacje z codziennego życia prowokują Cię do jedzenia. Czy widok jedzenia, zapachy z kuchni, zakupy żywności, samo gotowanie — a nawet rozmowa o jedzeniu — powodują u Ciebie zwiększone łaknienie?
Sprawdź też, czy stan psychiczny wpływa na apetyt. Czy więcej jesz, gdy jesteś smutny, zdenerwowany, zmęczony lub niepewny? Czy samotność i znudzenie wzmacniają chęć jedzenia?
Uświadomienie sobie tych zależności to pierwszy krok w staraniach o zapanowanie nad patologicznym łaknieniem i unikanie sytuacji, w których apetyt przejmuje kontrolę.
Jak nie dopuścić do epizodu objadania się?
- Podczas posiłku nie wykonuj innych czynności (czytanie, telewizja, internet). Skup się wyłącznie na jedzeniu.
- Unikaj jedzenia „automatycznego” — np. w kinie czy w samochodzie.
- Posiłek powinien mieć swoje miejsce i oprawę: przy stole, bez dystraktorów, bez jedzenia na stojąco, na ulicy czy przy biurku (jeśli nie da się inaczej — chociaż uporządkuj miejsce, przygotuj serwetkę).
- Zabieraj ze sobą tylko tyle jedzenia, ile planujesz zjeść. W zasięgu wzroku nie powinno być dodatkowych porcji poza zaplanowanym posiłkiem.
- Po posiłku opuść miejsce, w którym jadłeś.
- Nie gromadź w domu produktów gotowych do spożycia, słodyczy i przekąsek — im więcej jedzenia pod ręką, tym większa pokusa.
- Na zakupy chodź najedzony/a, z listą. Nie kupuj nic spoza listy.
- W miarę możliwości nie przygotowuj jedzenia dla dużych grup — próbując każdej potrawy, trudno kontrolować ilość.
- Zostawianie części porcji na talerzu to nie przestępstwo — warto spróbować tego świadomie.
- Staraj się jeść regularnie 5–6 posiłków dziennie (3 większe i 2–3 przekąski), co 3–4 godziny — łatwiej unikniesz wieczornego objadania się.
Rola rodziny i najbliższych
Nadmierna masa ciała powstaje najczęściej, gdy na predyspozycje nałożą się mała aktywność fizyczna i nieprawidłowy sposób odżywiania. Postawy wobec jedzenia i nawyki wywodzą się głównie z domów rodzinnych — brak stałych pór posiłków, objadanie się, nagradzanie słodyczami, niska aktywność.
Tak jak rodzina może kształtować nieprawidłowe wzorce, tak też może pomóc w wychodzeniu z otyłości. Po zabiegu pacjenci uczą się na nowo zdrowego odżywiania i aktywności — wsparcie bliskich jest tu kluczowe.
Wspólne unikanie słodyczy, lekkostrawne posiłki, regularne pory jedzenia czy wspólne spacery mogą wzmocnić motywację. Często jednak najważniejsze jest po prostu akceptacja decyzji o leczeniu i obecność przy pacjencie.
Traktowanie operacji jako „łatwizny” lub porażki sprawia, że wielu pacjentów zamyka się w sobie i przeżywa negatywne emocje — co zwiększa ryzyko objadania się i braku aktywności, niwecząc efekty zabiegu.
Czego unikać
- ukrywania jedzenia przed odchudzającym się
- unikania spotkań z ludźmi (to obniża samoocenę i budzi urazy)
- wymagania idealnych wyników — są okresy lepsze i gorsze
- krytykowania i pouczania — potrzebne jest wsparcie, nie pogorszenie samopoczucia
- obwiniania osoby otyłej za wszystko
Co pomaga
- utrzymywanie pozytywnego stosunku do procesu leczenia
- dbanie o wypoczynek rodziny
- darowanie chwilowych błędów
- pomoc w przygotowaniu diety
- wspólna aktywność — spacery to dobra okazja do rozmowy
Głód fizjologiczny a apetyt emocjonalny
Choć jedzenie pełni wiele funkcji, jego podstawową rolą jest dostarczanie energii. Idealnie jedlibyśmy wtedy, gdy czujemy głód fizyczny, i kończyli, gdy czujemy sytość. Często jednak mylimy głód z apetytem.
| Głód fizjologiczny | Apetyt (głód emocjonalny) | |
|---|---|---|
| Czas | Pojawia się kilka godzin po posiłku | Może pojawić się w każdej chwili, nawet tuż po posiłku |
| Produkt | Da się zaspokoić każdym jedzeniem | Skupiony na konkretnym produkcie (słodkim, słonym, tłustym) |
| Objawy | Burczenie w brzuchu, ból głowy, zmęczenie, zawroty głowy | Natarczywe myśli o jedzeniu, napięcie w jamie ustnej |
| Jak długo trwa? | Narasta stopniowo; ustępuje po spożyciu posiłku | Pojawia się gwałtownie i może zanikać bez jedzenia |
| Przyczyna | Organizm woła o energię | Najczęściej emocje lub sam widok jedzenia |
Jeśli po wielu dietach trudno Ci wychwycić sygnały głodu, na początek pomaga jedzenie „według zegarka” co 3–4 godziny. Potrzeba jedzenia jest podstawową potrzebą fizjologiczną — bez jej zaspokojenia trudno rozpoznać i adekwatnie zaspokoić emocjonalne potrzeby stojące za apetytem.
Regularne odżywianie — na co zwrócić uwagę
- Planuj posiłki z wyprzedzeniem — na początku dnia lub dzień wcześniej.
- Zjedz wszystkie zaplanowane posiłki (nie musisz zjeść całości, ale nie wydłużaj przerw między posiłkami).
- Na tym etapie mniej liczy się skład posiłków niż regularność — o ile nie prowokujesz wymiotów ani nie używasz środków przeczyszczających lub moczopędnych.
- Nie jedz między posiłkami i przekąskami.
- Plan powinien być elastyczny, nie sztywny.
- Godziny posiłków na początku dyktuje plan dnia, nie łaknienie — po latach diet ośrodki głodu i sytości mogą być rozregulowane.
- Przerwy między posiłkami nie powinny przekraczać 4 godzin.
- Nie rekompensuj pominiętych posiłków — regularność ogranicza napady objadania.
- Jedz różnorodne pokarmy w porcjach średniej wielkości.
- Gdy coś idzie nie tak, wróć na właściwe tory jak najszybciej.
- Wprowadzaj zmiany stopniowo — np. od dodania śniadania, jeśli wieczorem dochodzi do przejadania.
- Prowadź zapis odżywiania — łatwiej zauważysz wzorce lub skonsultujesz je ze specjalistą.
Co kryje się za apetytem?
Umiejętność rozpoznania potrzeb stojących za apetytem emocjonalnym jest konieczna, by zaspokajać je w bardziej adekwatny sposób. Każdemu zdarza się jeść z nudy czy dla pocieszenia — problem pojawia się, gdy staje się to główną strategią.
Gdy pojawi się chęć jedzenia poza porą posiłku, rozpoznaj towarzyszącą emocję i zastanów się, czego naprawdę potrzebujesz:
- Odpoczynek — jeśli podjadasz ze zmęczenia, odpocznij. Po całym dniu w pracy może pomóc aktywny odpoczynek, np. krótki spacer.
- Rozrywka — jeśli podjadasz z nudów, znajdź zajęcie: książka, puzzle, serial.
- Jedzenie — jeśli podjadasz z głodu, sprawdź kaloryczność posiłków — być może deficyt jest zbyt duży.
- Pragnienie — pij wodę (z cytryną, miętą lub innym dodatkiem).
- Łamanie zakazów — przestań dzielić jedzenie na „dobre” i „złe”; włącz ulubione produkty do planu (w ramach przekąsek).
- Towarzystwo — zadzwoń do bliskiej osoby.
- Kontrola — zastanów się, co możesz zrobić, by wzmocnić poczucie sprawczości; zaakceptuj też to, na co nie masz wpływu.
- Miłość — jedzenie nie wypełni pustki w sercu, tylko w żołądku.
Niezaspokojone potrzeby generują napięcie, które często niwelujemy przez podjadanie. Gdy rezygnujemy z jedzenia pod wpływem emocji, napięcie spada wolniej — z czasem będzie łatwiej radzić sobie bez jedzenia.
Samodzielna zmiana wzorców bywa trudna. Możesz skorzystać ze wsparcia psychologa, psychoterapeuty lub psychodietetyka — omów to podczas konsultacji bariatrycznej.
Pomocne lektury
- Jak pokonać objadanie się — Ch. Fairburn, Wyd. UJ
- Pożegnaj wagę. Jak wykorzystać techniki ACT w odchudzaniu i utrzymaniu wymarzonej sylwetki — R. Harris, A. Bailey, J. Ciarrochi, Wyd. GWP
- Jak nie masz w głowie to masz w biodrach — A. Węgiel, Wyd. Poligraf (agnieszkawegiel.pl)
- Równowaga. Jak ogarnąć dietę i odzyskać spokój — A. Głyda
- Ciałożyczliwość. Jak zaakceptować ciało i żyć w zgodzie ze sobą — A. Głyda
Wpływ operacji na zdrowie psychiczne
Zdecydowana większość osób po chirurgicznym leczeniu otyłości doświadcza korzyści zdrowotnych, w tym poprawy funkcjonowania psychicznego. U części pacjentów mogą jednak wystąpić problemy, m.in.:
- zaburzenia odżywiania i emocjonalne jedzenie
- niezadowolenie z obrazu ciała
- uzależnienia (substancje lub behawioralne)
- zaburzenia nastroju i lękowe
Niewystarczający ubytek masy ciała lub nawrót otyłości częściej wynika z czynników psychologicznych niż z samej operacji. Dlatego ważna jest współpraca z psychologiem przed zabiegiem i w okresie pooperacyjnym — także w latach po operacji, gdy wiele trudności pojawia się przy stabilizacji wagi (2–3 rok po zabiegu).
Wiele osób zgłasza, że dyskomfort po operacji był mniejszy niż się spodziewały. Jednocześnie pierwsze dni po zabiegu bywają trudne — pobyt w szpitalu, zmiany w odżywaniu i stres organizmu mogą wywołać drażliwość, obniżony nastrój lub niepokój. Zazwyczaj w ciągu 2–3 tygodni samopoczucie się normuje.
Jeśli objawy są dotkliwe i utrudniają funkcjonowanie — np. brak energii, brak chęci na posiłki, lęk blokujący rozszerzanie diety — skontaktuj się niezwłocznie z zespołem leczącym.
Telefony zaufania
Gdański Telefon Zaufania „Anonimowy Przyjaciel” — tel. 58 301 00 00 lub 89 527 00 00
Kryzysowy Telefon Zaufania — tel. 116 123
Interwencja kryzysowa (całodobowo):
- Ośrodek Interwencji Kryzysowej MOPR w Gdańsku — tel. 58 511 01 21, 58 511 01 22
- Ośrodek Interwencji Kryzysowej w Gdyni — tel. 58 622 22 22
- Telefon interwencyjny (osoby w trudnej sytuacji, w tym myślące o samobójstwie) — kom. 514 202 619, tel./fax: 22 855 44 32
Pomoc specjalistyczna:
- Fundacja Nagle Sami (strata bliskiej osoby) — tel. 800 108 108
- Centrum Poszukiwań Osób Zaginionych Fundacja Itaka — tel. 22 654 70 70
- Ogólnopolski Telefon Zaufania Narkotyki – Narkomania — 800 199 990
- Ogólnopolski Telefon Zaufania dla Osób LGBT+ — tel. 22 628 52 22
- Gdańskie Centrum Równego Traktowania — tel. 519 544 485
- Antydepresyjny Telefon Zaufania Forum Przeciwko Depresji — tel. 22 594 91 00
- Antydepresyjny Telefon Zaufania ITAKA — tel. 22 484 88 01
- Stowarzyszenie ANIMO (lęk) — tel. 22 270 11 65
- Wirtualny Gabinet Psychologiczno-Pedagogiczny w Gdańsku — tel. 798 498 118, 695 276 199, 697 639 433, 513 854 715
- Fundacja Oparcia Społecznego A. FOSA, Gdańsk — tel. 787 960 860, 790 200 282, 577 442 838
- Fundacja Pomorskie Centrum Psychotraumatologii — tel. 660 765 050, 721 613 787
Powyższe numery pochodzą z materiałów kliniki. W sytuacji bezpośredniego zagrożenia życia dzwoń pod 112.